DE CONIURATIONE CATILINAE
(1) Sed Allobroges diu in incerto habuere quidnam consili caperent. (2) In altera parte erat aes alienum, studium belli, magna merces in spe uictoriae, at in altera maiores opes, tuta consilia, pro incerta spe certa praemia. (3) Haec illis uoluentibus, tandem uicit fortuna rei publicae. (4) Itaque Q. Fabio Sangae, cuius patrocinio ciuitas plurimum utebatur, rem omnem uti cognouerant aperiunt. (5) Cicero, per Sangam consilio cognito, legatis praecipit ut studium coniurationis uehementer simulent, ceteros adeant, bene polliceantur, dentque operam uti eos quam maxime manifestos habeant.
(1) Isdem fere temporibus in Gallia citeriore atque ulteriore, item in agro Piceno, Bruttio, Apulia motus erat. (2) Namque illi quos ante Catilina dimiserat, inconsulte ac ueluti per dementiam cuncta simul agebant: nocturnis consiliis, armorum atque telorum portationibus, festinando, agitando omnia plus timoris quam periculi effecerant. (3) Ex eo numero complures Q. Metellus Celer praetor ex senatus consulto causa cognita in uincula coniecerat, item in citeriore Gallia C. Murena, qui ei prouinciae legatus praeerat.
(1) At Romae Lentulus cum ceteris qui principes coniurationis erant, paratis ut uidebantur magnis copiis, constituerant uti, cum Catilina in agrum Faesulanum cum exercitu uenisset, L. Bestia tribunus plebis contione habita quereretur de actionibus Ciceronis bellique grauissimi inuidiam optimo consuli imponeret: eo signo proxima nocte cetera multitudo coniurationis suum quisque negotium exequeretur. (2) Sed ea diuisa hoc modo dicebantur: Statilius et Gabinius uti cum magna manu duodecim simul opportuna loca urbis incenderent, quo tumultu facilior aditus ad consulem ceterosque, quibus insidiae parabantur, fieret; Cethegus Ciceronis ianuam obsideret eumque ui aggrederetur; alius autem alium, sed filii familiarum, quorum ex nobilitate maxima pars erat, parentes interficerent, simul caede et incendio perculsis omnibus ad Catilinam erumperent. (3) Inter haec parata atque decreta Cethegus semper querebatur de ignauia sociorum: illos dubitando et dies prolatando magnas opportunitates corrumpere; facto, non consulto, in tali periculo opus esse seque, si pauci adiuuarent, languentibus aliis impetum in curiam facturum. (4) Natura ferox, uehemens, manus promptus erat; maximum bonum in celeritate putabat.
(1) Sed Allobroges ex praecepto Ciceronis per Gabinium ceteros conueniunt. Ab Lentulo, Cethego, Statilio, item Cassio postulant iusiurandum, quod signatum ad ciues perferant: aliter haud facile eos ad tantum negotium impelli posse. (2) Ceteri nihil suspicantes dant: Cassius semet eo breui uenturum pollicetur ac paulo ante legatos ex urbe proficiscitur. (3) Lentulus cum eis T. Volturcium quendam Crotoniensem mittit, ut Allobroges, priusquam domum pergerent, cum Catilina data atque accepta fide societatem confirmarent. (4) Ipse Volturcio litteras ad Catilinam dat, quarum exemplum infra scriptum est.
(5) "Quis sim, ex eo quem ad te misi cognosces. Fac cogites in quanta calamitate sis, et memineris te uirum esse. Consideres quid tuae rationes postulent. Auxilium petas ab omnibus, etiam ab infimis."
(6) Ad hoc mandata uerbis dat: cum ab senatu hostis iudicatus sit, quo consilio seruitia repudiet?; in urbe parata esse quae iusserit; ne cunctetur ipse propius adcedere.
(1) His rebus ita actis, constituta nocte qua proficiscerentur, Cicero, per legatos cuncta edoctus, L. Valerio Flacco et C. Pomptino praetoribus imperat ut in ponte Muluio per insidias Allobrogum comitatus deprehendant. Rem omnem aperit, cuius gratia mittebantur; cetera, uti facto opus sit, ita agant permittit. (2) Illi, homines militares, sine tumultu praesidiis collocatis, sicuti praeceptum erat, occulte pontem obsidunt. (3) Postquam ad id loci legati cum Volturcio uenerunt et simul utrimque clamor eortus est, Galli, cito cognito consilio, sine mora praetoribus se tradunt; (4) Volturcius primo cohortatus ceteros gladio se a multitudine defendit, deinde ubi a legatis desertus est, multa prius de salute sua Pomptinum obtestatus, quod ei notus erat, postremo timidus ac uitae diffidens uelut hostibus sese praetoribus dedit.
(1) Quibus rebus confectis, omnia propere per nuntios consuli declarantur. (2) At illum ingens cura atque laetitia simul occupauere. Nam laetabatur intellegens, coniuratione patefacta, ciuitatem periculis ereptam esse; porro autem anxius erat, dubitans in maximo scelere tantis ciuibus deprehensis quid facto opus esset: poenam illorum sibi oneri, impunitatem perdundae rei publicae fore credebat. (3) Igitur confirmato animo uocari ad sese iubet Lentulum, Cethegum, Statilium, Gabinium itemque Caeparium Terracinensem, qui in Apuliam ad concitanda seruitia proficisci parabat. (4) Ceteri sine mora ueniunt, Caeparius paulo ante domo egressus cognito indicio ex urbe profugerat. (5) Consul Lentulum, quod praetor erat, ipse manu tenens in senatum perducit, reliquos cum custodibus in aedem Concordiae uenire iubet. (6) Eo senatum aduocat magnaque frequentia eius ordinis Volturcium cum legatis introducit, Flaccum praetorem scrinium cum litteris, quas a legatis acceperat, eodem adferre iubet.
(1) Volturcius interrogatus de itinere, de litteris, postremo quid aut qua de causa consili habuisset, primo fingere alia, dissimulare de coniuratione; post ubi fide publica dicere iussa est, omnia uti gesta erant aperit docetque se, paucis ante diebus a Gabinio et Caepario socium adscitum, nihil amplius scire quam legatos, tantummodo audire solitum ex Gabinio, P. Autronium, Ser. Sullam, L. Vargunteium, multos praeterea in ea coniuratione esse. (2) Eadem Galli fatentur ac Lentulum dissimulantem coarguunt praeter litteras sermonibus, quos ille habere solitus erat, ex libris Sibyllinis regnum Romae tribus Corneliis portendi: Cinnam atque Sullam antea, se tertium esse, cui fatum foret urbis potiri. Praeterea ab incenso Capitolio illum esse uigesimum annum, quem saepe ex prodigiis haruspices respondissent bello ciuili cruentum fore. (3) Igitur, perlectis litteris, cum prius omnes signa sua cognouissent, senatus decernit uti, abdicato magistratu, Lentulus itemque ceteri in liberis custodiis habeantur. (4) Itaque Lentulus P. Lentulo Spintheri, qui tum aedilis erat, Cethegus Q. Cornificio, Statilius C. Caesari, Gabinius M. Crasso, Caeparius - nam is paulo ante ex fuga retractus erat- Cn. Terentio senatori traduntur.
(1) Interea plebes coniuratione patefacta, quae primo cupida rerum nouarum nimis bello fauebat, mutata mente, Catilinae consilia execrari, Ciceronem ad caelum tollere: ueluti ex seruitute erepta, gaudium atque laetitiam agitabat. (2) Namque alia belli facinora praedae magis quam detrimento fore, incendium uero crudele immoderatum ac sibi maxime calamitosum putabat, quippe cui omnes copiae in usu cotidiano et cultu corporis erant. (3) Post eum diem quidam L. Tarquinius ad senatum adductus erat, quem ad Catilinam proficiscentem ex itinere retractum aiebant. (4) Is cum se diceret indicaturum de coniuratione, si fides publica data esset, iussus a consule quae sciret edicere, eadem fere quae Volturcius de paratis incendiis, de caede bonorum, de itinere hostium senatum docet; praeterea se missum a M. Crasso qui Catilinae nuntiaret ne eum Lentulus et Cethegus aliique ex coniuratione deprehensi terrerent, eoque magis properaret ad urbem adcedere, quo et ceterorum animos reficeret et illi facilius e periculo eriperentur. (5) Sed ubi Tarquinius Crassum nominauit, hominem nobilem, maximis diuitiis, summa potentia, alii rem incredibilem rati, pars tametsi uerum existimabant, tamen -quia in tali tempore tanta uis hominis magis leniunda quam exagitanda uidebatur- plerique Crasso ex negotiis priuatis obnoxii conclamant indicem falsum esse deque ea re postulant uti referatur. (6) Itaque consulente Cicerone frequens senatus decernit Tarquini indicium falsum uideri eumque in uinculis retinendum neque amplius potestatem faciundam, nisi de eo indicaret, cuius consilio tantam rem esset mentitus. (7) Erant eo tempore qui existimarent indicium illud a P. Autronio machinatum, quo facilius appellato Crasso per societatem periculi reliquos illius potentia tegeret. (8) Alii Tarquinium a Cicerone immissum aiebant, ne Crassus more suo suscepto malorum patrocinio rem publicam conturbaret. (9) Ipsum Crassum ego postea praedicantem audiui tantam illam contumeliam sibi a Cicerone impositam.
(1) Sed isdem temporibus Q. Catulus et C. Piso neque precibus neque gratia neque pretio Ciceronem impellere potuere, uti per Allobroges aut alium indicem C. Caesar falso nominaretur. (2) Nam uterque cum illo graues inimicitias exercebant: Piso oppugnatus in iudicio pecuniarium repetundarum propter cuiusdam Transpadani supplicium iniustum, Catulus ex petitione pontificatus odio incensus, quod extrema aetate, maximis honoribus usus, ab adulescentulo Caesare uictus discesserat. (3) Res autem opportuna uidebatur, quod is priuatim egregia liberalitate, publice maximis muneribus grandem pecuniam debebat. (4) Sed ubi consulem ad tantum facinus impellere nequeunt, ipsi singillatim circumeundo atque ementiundo quae se ex Volturcio aut Allobrogibus audisse dicerent, magnam illi inuidiam conflauerant, usque eo ut nonnulli equites Romani, qui praesidi causa cum telis erant circum aedem Concordiae, seu periculi magnitudine seu animi mobilitate impulsi, quo studium suum in rem publicam clarius esset, egredienti ex senatu Caesari gladio minitarentur.
(1) Dum haec in senatu aguntur et dum legatis Allobrogum et T. Volturcio, comprobato eorum indicio, praemia decernuntur, liberti et pauci ex clientibus Lentuli diuersis itineribus opifices atque seruitia in uicis ad eum eripiundum sollicitabant, partim exquirebant duces multitudinem, qui pretio rem publicam uexare soliti erant. (2) Cethegus autem per nuntios familiam atque libertos suos lectos et exercitatos orabat in audaciam ut grege facto cum telis ad sese irrumperent. (3) Consul ubi ea parari cognouit, dispositis praesidibus ut res atque tempus monebat, conuocato senatu refert quid de eis fieri placeat, qui in custodiam traditi erant. Sed eos paulo ante frequens senatus iudicauerat contra rem publicam fecisse. (4) Tum D. Iunius Silanus primus sententiam rogatus, quod eo tempore consul designatus erat, de eis qui in custodiis tenebantur et praeterea de L. Cassio, P. Furio, P. Vmbreno, Q. Annio, si deprehensi forent supplicium sumundum decreuerat; isque postea, permotus oratione C. Caesaris, pedibus in sententiam Ti. Neronis iturum se dixerat, qui de ea re praesidiis additis referendum censuerat. (5) Sed Caesar, ubi ad eum uentum est, rogatus sententiam a consule huiuscemodi uerba locutus est:
(1) "Omnes homines, patres conscripti, qui de rebus dubiis consultant, ab odio, amicitia, ira atque misericordia uacuos esse decet. (2) Haud facile animus uerum prouidet, ubi illa officiunt, neque quisquam omnium lubidini simul et usui paruit. (3) Vbi intenderis ingenium, ualet; si lubido possidet, ea dominatur, animus nihil ualet. (4) Magna mihi copia est memorandi, patres conscripti, quae reges atque populi ira aut misericordia impulsi male consuluerint. Sed ea malo dicere, quae maiores nostri contra lubidinem animi sui recte atque ordine fecere. (5) Bello Macedonico quod cum rege Perse gessimus, Rhodiorum ciuitas magna atque magnifica, quae populi Romani opibus creuerat, infida et aduersa nobis fuit. Sed postquam bello confecto de Rhodiis consultum est, maiores nostri, ne quis diuitiarum magis quam iniuriae causa bellum inceptum diceret, impunitos eos dimisere. (6) Item bellis Punicis omnibus cum saepe Carthaginienses et in pace et per indutias multa nefaria facinora fecissent, numquam ipsi per occasionem talia fecere: magis quid se dignum foret quam quid in illos iure fieri posset quaerebant. (7) Hoc item uobis prouidendum est, patres conscripti, ne plus apud uos ualeat P. Lentuli et ceterorum scelus quam uestra dignitas neu magis irae uestrae quam famae consulatis. (8) Nam si digna poena pro factis eorum reperitur nouum consilium adprobo; sin magnitudo sceleris omnium ingenia exuperat, eis utendum censeo quae legibus comparata sunt. (9) Plerique eorum, qui ante me sententias dixerunt, composite atque magnifice casum rei publicae miserati sunt. Quae belli saeuitia esset, quae uictis acciderent, enumerauere: rapi uirgenes, pueros, diuelli liberos a parentum complexu, matres familiarum pati quae uictoribus conlubuissent, fana atque domos spoliari, caedem, incendia fieri, postremo armis, cadaueribus, cruore atque luctu omnia compleri. (10) Sed per deos inmortales, quo illa oratio pertinuit? An uti uos infestos coniurationi faceret? Scilicet quem res tanta et tam atrox non permouit, eum oratio accendet. (11) Non ita est, neque cuiquam mortalium iniuriae suae paruae uidentur: multi eas grauius aequo habuere. (12) Sed alia aliis licentia est, patres conscripti. Qui demissi in obscuro uitam habent, si quid iracundia deliquere pauci sciunt, fama atque fortuna eorum pares sunt; qui magno imperio praediti in excelso aetatem agunt, eorum facta cuncti mortales nouere. Ita in maxima fortuna minima licentia est. (13) Neque studere neque odisse, sed minime irasci decet. (14) Quae apud alios iracundia dicitur, ea in imperio superbia atque crudelitas appellatur. (15) Equidem ego sic existimo, patres conscripti, omnes cruciatus minores quam facinora illorum esse. Sed plerique mortales postrema meminere, et in hominibus impiis, sceleris eorum obliti, de poena disserunt si ea paulo seuerior fuit. (16) D. Silanum uirum fortem atque strenuum certo scio quae dixerit studio rei publicae dixisse neque illum in tanta re gratiam aut inimicitias exercere: eos mores eamque modestiam uiri cognoui. (17) Verum sententia eius mihi non crudelis (quid enim in tales homines crudele fieri potest?) sed aliena a re publica nostra uidetur. (18) Nam profecto aut metus aut iniuria te subegit, Silane, consulem designatum genus poenae nouum decernere. (19) De timore superuacaneum est disserere, cum praesertim diligentia clarissimi uiri consulis tanta praesidia sint in armis. (20) De poena possum equidem dicere id quod res habet, in luctu atque miseriis mortem aerumnarum requiem non cruciatum esse; eam cuncta mortalium mala dissoluere; ultra neque curae neque gaudio locum esse. (21) Sed, per deos immortales, quam ob rem in sententiam non addidisti uti prius uerberibus in eos animaduerteretur? (22) An quia lex Porcia uetat? At aliae leges item condemnatis ciuibus non animam eripi sed exilium permitti iubent. (23) An quia grauius est uerberari quam necari? Quid autem acerbum aut nimis graue est in homines tanti facinoris conuictos? (24) Sin quia leuius est, qui conuenit in minore negotio legem timere, cum eam in maiore neglegeris? (25) At enim quis reprehendet, quod in parricidas rei publicae decretum erit? Tempus, dies, fortuna, cuius lubido gentibus moderatur. Illis merito accidet quidquid euenerit. (26) Ceterum uos, patres conscripti, quid in alios statuatis considerate. (27) Omnia mala exempla ex rebus bonis orta sunt. Sed ubi imperium ad ignaros eius aut minus bonos peruenit, nouum illud exemplum ab dignis et idoneis ad indignos et non idoneos transfertur. (28) Lacedaemonii deuictis Atheniensibus triginta uiros imposuere qui rem publicam eorum tractarent. (29) Ei primo coepere pessimum quemque et omnibus inuisum indemnatum necare. Ea populus laetari et merito dicere fieri. (30) Post, ubi paulatim licentia creuit, iuxta bonos et malos lubidinose interficere, ceteros metu terrere: (31) ita ciuitas seruitute oppressa stultae laetitiae graues poenas dedit. (32) Nostra memoria uictor Sulla cum Damasippum et alios eiusmodi, qui malo rei publicae creuerant, iugulari iussit, quis non factum eius laudabat? Homines scelestos et factiosos, qui seditionibus rem publicam exagitauerant, meritos necatos aiebant. (33) Sed ea res magnae initium cladis fuit. Nam uti quisque domum aut uillam postremo uas aut uestimentum alicuius concupiuerat, dabat operam ut is in proscriptorum numero esset. (34) Ita illi, quibus Damasippi mors laetitia fuerat, paulo post ipsi trahebantur; neque prius finis iugulandi fuit quam Sulla omnes suos diuitiis expleuit. (35) Atque ego haec non in M. Tullio neque his temporibus uereor; sed in magna ciuitate multa et uaria ingenia sunt. (36) Potest alio tempore, alio consule, cui item exercitus in manu sit, falsum aliquid pro uero credi: ubi hoc exemplo per senatus decretum consul gladium eduxerit, quis illi finem statuet aut quis moderabitur? (37) Maiores nostri, patres conscripti, neque consili neque audaciae umquam eguere, neque illis superbia obstabat quo minus aliena instituta, si modo proba erant, imitarentur. (38) Arma atque tela militaria ab Samnitibus, insignia magistratuum ab Tuscis pleraque sumpserunt. Postremo quod ubique apud socios aut hostes idoneum uidebatur, cum summo studio domi exequebantur; imitari quam inuidere bonis malebant. (39) Sed eodem illo tempore Graeciae morem imitati uerberibus animaduertebant in ciues, de condemnatis summum supplicium sumebant. (40) Postquam res publica adoleuit et multitudine ciuium factiones ualuere, circumueniri innocentes, alia huiuscemodi fieri coepere, tum lex Porcia aliaeque leges paratae sunt, quibus legibus exilium damnatis permissum est. (41) Hanc ego causam, patres conscripti, quo minus nouum consilium capiamus, imprimis magnam puto. (42) Profecto uirtus atque sapientia maior illis fuit, qui ex paruis opibus tantum imperium fecere, quam in nobis, qui ea bene parta uix retinemus. (43) Placet igitur eos dimitti et augeri exercitum Catilinae? Minime. Sed ita censeo, publicandas eorum pecunias, ipsos in uinculis habendos per municipia quae maxime opibus ualent, neu quis de eis postea ad senatum referat neue cum populo agat; qui aliter fecerit, senatum existimare eum contra rem publicam et salutem omnium facturum."
(1) Postquam Caesar dicundi finem fecit, ceteri uerbo alius alii uarie adsentiebantur. At M. Porcius Cato rogatus sententiam huiuscemodi orationem habuit: (2) "Longe mihi alia mens est, patres conscripti, cum res atque pericula nostra considero et cum sententias nonnullorum ipse mecum reputo. (3) Illi mihi disseruisse uidentur de poena eorum qui patriae, parentibus, aris atque focis suis bellum parauere. Res autem monet cauere ab illis magis quam quid in illos statuamus consultare. (4) Nam cetera maleficia tum persequare, ubi facta sunt; hoc nisi prouideris ne accidat, ubi euenit, frustra iudicia implores: capta urbe nihil fit reliqui uictis. (5) Sed, per deos inmortales, uos ego appello, qui semper domos, uillas, signa, tabulas uestras pluris quam rem publicam fecistis: si ista cuiuscumque modi sunt quae amplexamini retinere, si uoluptatibus uestris otium praebere uultis, expergiscimini aliquando et capessite rem publicam. (6) Non agitur de uectigalibus neque de sociorum iniuriis: libertas et anima nostra in dubio est. (7) Saepenumero, patres conscripti, multa uerba in hoc ordine feci, saepe de luxuria atque auaritia nostrorum ciuium questus sum, multosque mortales ea causa aduersos habeo. (8) Qui mihi atque animo meo nullius umquam delicti gratiam fecissem, haud facile alterius lubidini malefacta condonabam. (9) Sed ea tametsi uos parui pendebatis, tamen res publica firma erat, opulentia neglegentiam tolerabat. (10) Nunc uero non id agitur, bonisne an malis moribus uiuamus, neque quantum aut quam magnificum imperium populi Romani sit, sed haec cuiuscumque modi uidentur, nostra an nobiscum una hostium futura sint. (11) Hic mihi quisquam mansuetudinem et misericordiam nominat? Iam pridem equidem nos uera uocabula rerum amisimus; quia bona aliena largiri liberalitas, malarum rerum audacia fortitudo uocatur, eo res publica in extremo sita est. (12) Sint sane, quoniam ita se mores habent, liberales ex sociorum fortunis, sint misericordes in furibus aerari; ne illi sanguinem nostrum largiantur et, dum paucis sceleratis parcunt, bonos omnes perditum eant. (13) Bene et composite C. Caesar paulo ante in hoc ordine de uita et morte disseruit, credo, falsa existimans ea quae de inferis memorantur, diuerso itinere malos a bonis loca taetra, inculta, foeda atque formidulosa habere. (14) Itaque censuit pecunias eorum publicandas, ipsos per municipia in custodiis habendos, uidelicet timens ne, si Romae sint, aut a popularibus coniurationis aut a multitudine conducta per uim eripiantur. (15) Quasi uero mali atque scelesti tantummodo in urbe et non per totam Italiam sint, aut non ibi plus possit audacia, ubi ad defendendum opes minores sunt. (16) Quare uanum equidem hoc consilium est, si periculum ex illis metuit; si in tanto omnium metu solus non timet, eo magis refert me mihi atque uobis timere. (17) Quare cum de P. Lentulo ceterisque statuetis, pro certo habetote uos simul de exercitu Catilinae et de omnibus coniurationis decernere. (18) Quanto uos attentius ea agetis, tanto illis animus infirmius erit; si paululum modo uos languere uiderint, iam omnes feroces aderunt. (19) Nolite existimare maiores nostros armis rem publicam ex parua magnam fecisse. (20) Si ita res esset, multo pulcherrimam eam nos haberemus, quippe sociorum atque ciuium, praeterea armorum atque equorum maior copia nobis quam illis est. (21) Sed alia fuere quae illos magnos fecere, quae nobis nulla sunt: domi industria, foris iustum imperium, animus in consulendo liber neque delicto neque lubidini obnoxius. (22) Pro his nos habemus luxuriam atque auaritiam, publice egestatem, priuatim opulentiam; laudamus diuitias, sequimur inertiam. Inter bonos et malos discrimen nullum, omnia uirtutis praemia ambitio possidet. (23) Neque mirum: ubi uos separatim sibi quisque consilium capitis, ubi domi uoluptatibus, hic pecuniae aut gratiae seruitis, eo fit ut impetus fiat in uacuam rem publicam. Sed ego haec omitto. (24) Coniurauere nobilissimi ciues patriam incendere, Gallorum gentem infestissimam nomini Romano ad bellum arcessunt; dux hostium cum exercitu supra caput est. (25) Vos cunctamini etiam nunc et dubitatis, quid intra moenia deprensis hostibus faciatis? (26) Misereamini, censeo -deliquere homines adulescentuli per ambitionem- atque etiam armatos dimittatis; (27) ne ista uobis mansuetudo et misericordia, si illi arma ceperint, in miseriam conuertat. (28) Scilicet res ipsa aspera est, sed uos non timetis eam. Immo uero maxime. Sed inertia et mollitia animi alius alium expectantes cunctamini, uidelicet dis inmortalibus confisi, qui hanc rem publicam saepe in maximis periculis seruauere. (29) Non uotis neque suppliciis mulieribus auxilia deorum parantur: uigilando, agendo, bene consulendo prospere omnia cedunt. Vbi socordiae te atque ignauiae tradideris, nequiquam deos implores; irati infestique sunt. (30) Apud maiores nostros A. Manlius Torquatus bello Gallico filium suum, quod is contra imperium in hostem pugnauerat necari iussit, (31) atque ille egregius adulescens immoderatae fortitudinis morte poenas dedit. (32) Vos de crudelissimis parricidis quid statuatis cunctamini? (33) Videlicet cetera uita eorum huic sceleri obstat. Verum parcite dignitati Lentuli, si ipse pudicitiae, si famae suae, si dis aut hominibus umquam ullis pepercit. Ignoscite Cethegi adulescentiae, nisi iterum patriae bellum fecit. (34) Nam quid ego de Gabinio, Statilio, Caepario loquar? Quibus si quidquam umquam pensi fuisset, non ea consilia de re publica habuissent. (35) Postremo, patres conscripti, si mehercule peccato locus esset, facile paterer uos ipsa re corrigi, quoniam uerba contemnitis. Sed undique circumuenti sumus: Catilina cum exercitu faucibus urget, alii intra moenia atque in sinu urbis sunt hostes, neque parari neque consuli quidquam potest occulte: quo magis properandum est. (36) Quare ego ita censeo: cum nefario consilio sceleratorum ciuium res publica in maxima pericula uenerit, eique indicio T. Volturci et legatorum Allobrogum conuicti confessique sint caedem, incendia aliaque se foeda atque crudelia facinora in ciues patriamque parauisse, de confessis sicuti de manifestis rerum capitalium more maiorum supplicium sumundum."
(1) Postquam Cato adsedit, consulares omnes itemque senatus magna pars sententiam eius laudant, uirtutem animi ad caelum ferunt, alii alios increpantes timidos uocant; Cato clarus atque magnus habetur. Senati decretum fit sicuti ille censuerat. (2) Sed mihi multa legenti, multa audienti quae populus Romanus domi militiaeque mari atque terra praeclara facinora fecit, forte lubuit adtendere quae res maxime tanta negotia sustinuisset. (3) Sciebam saepenumero parua manu cum magnis legionibus hostium contendisse. Cognoueram paruis copiis bella gesta cum opulentis regibus, ad hoc saepe fortunae uiolentiam tolerauisse, facundia Graecos, gloria belli Gallos ante Romanos fuisse. (4) Ac mihi multa agitanti constabat paucorum ciuium egregiam uirtutem cuncta patrauisse eoque factum uti diuitias paupertas, multitudinem paucitas superaret. (5) Sed postquam luxu atque desidia ciuitas corrupta est, rursus res publica magnitudine sua imperatorum atque magistratuum uitia sustentabat ac, sicuti effeta parentum ui, multis tempestatibus haud sane quisquam Romae uirtute magnus fuit. (6) Sed memoria mea ingenti uirtute diuersis moribus fuere uiri duo M. Cato et C. Caesar: quos quoniam res obtulerat, silentio praeterire non fuit consilium, quin utriusque naturam et mores quantum ingenio possem aperirem.
(1) Igitur eis genus, aetas, eloquentia prope aequalia fuere, magnitudo animi par, item gloria, sed alia alii. (2) Caesar beneficiis ac munificentia magnus habebatur, integritate uitae Cato. Ille mansuetudine et misericordia clarus factus, huic seueritas dignitatem addiderat. (3) Caesar dando, subleuando, ignoscendo, Cato nihil largiundo gloriam adeptus est. In altero miseris perfugium erat, in altero malis pernicies; illius facilitas, huius constantia laudabatur. (4) Postremo Caesar in animum induxerat laborare, uigilare, negotiis amicorum intentus sua neglegere, nihil denegare quod dono dignum esset; sibi magnum imperium, exercitum, bellum nouum exoptabat, ubi uirtus enitescere posset. (5) At Catoni studium modestiae, decoris, sed maxime seueritatis erat. (6) Non diuitiis cum diuite neque factione cum factioso sed cum strenuo uirtute, cum modesto pudore, cum innocente abstinentia certabat, esse quam uideri bonus malebat; ita, quo minus petebat gloriam, eo magis illum sequebatur.
(1) Postquam, ut dixi, senatus in Catonis sententiam discessit, consul optimum factu ratus noctem quae instabat antecapere, ne quid eo spatio nouaretur, triumuiros quae ad supplicium postulabantur parare iubet. (2) Ipse praesidiis dispositis Lentulum in carcerem deducit; idem fit ceteris per praetores. (3) Est in carcere locus quod Tullianum appellatur, ubi paululum ascenderis ad laeuam, circiter duodecim pedes humi depressus. (4) Eum muniunt undique parietes atque insuper camera lapideis fornicibus iuncta; sed incultu, tenebris, odore foeda atque terribilis eius facies est. (5) In eum locum postquam demissus est Lentulus, uindices rerum capitalium, quibus praeceptum erat, laqueo gulam fregere. (6) Ita ille patricius ex gente clarissima Corneliorum, qui consulare imperium Romae habuerat, dignum moribus factisque suis exitium uitae inuenit. De Cethego, Statilio, Gabinio, Caepario eodem modo supplicium sumptum est.
(1) Dum ea Romae geruntur, Catilina ex omni copia, quam et ipse adduxerat et Manlius habuerat, duas legiones instituit, cohortes pro numero militum complet. (2) Deinde, ut quisque uoluntaribus aut ex sociis in castra uenerat, aequaliter distribuerat ac breui spatio legiones numero hominum expleuerat, cum initio non amplius duobus milibus habuisset. (3) Sed ex omni copia circiter pars quarta erat militaribus armis instructa; ceteri, ut quemque casus armauerat, sparos aut lanceas, alii praeacutas sudes portabant. .(4) Sed postquam Antonius cum exercitu aduentabat, Catilina per montes iter facere; modo ad urbem, modo Galliam uersus castra mouere, hostibus occasionem pugnandi non dare: sperabat propediem magnas copias sese habiturum, si Romae socii incepta patrauissent. (5) Interea seruitia repudiabat, cuius initio ad eum magnae copiae concurrebant, opibus coniurationis fretus, simul alienum suis rationibus existimans uideri causam ciuium cum seruis fugitiuis communicauisse.
(1) Sed postquam in castra nuntius peruenit Romae coniurationem patefactam, de Lentulo et Cethego ceterisque quos supra memoraui supplicium sumptum, plerique, quos ad bellum spes rapinarum aut nouarum rerum studium inlexerat, dilabuntur; reliquos Catilina per montes asperos magnis itineribus in agrum Pistoriensem abducit eo consilio, uti per tramites occulte perfugeret in Galliam Transalpinam. (2) At Q. Metellus Celer cum tribus legionibus in agro Piceno praesidebat, ex difficultate rerum eadem illa existimans, quae supra diximus, Catilinam agitare. (3) Igitur ubi iter eius ex perfugis cognouit, castra propere mouit ac sub ipsis radicibus montium consedit, qua illi descensus erat in Galliam properanti. (4) Neque tamen Antonius procul aberat, utpote qui, magno exercitu locis aequioribus expeditus, in fuga sequeretur. (5) Sed Catilina postquam uidet montibus atque copiis hostium sese clausum, in urbe res aduersas, neque fugae neque praesidi ullam spem, optimum factu ratus in tali re fortunam belli temptare, statuit cum Antonio quam primum confligere. (6) Itaque contione aduocata huiuscemodi orationem habuit:
(1) "Compertum ego habeo, milites, uerba uirtutem non addere, neque ex ignauo strenuum neque fortem ex timido exercitum oratione imperatoris fieri. (2) Quanta cuiusque animo audacia natura aut moribus inest, tanta in bello patere solet. Quem neque gloria neque pericula excitant, nequiquam hortere: timor animi auribus officit. (3) Sed ego uos, quo pauca monerem, aduocaui, simul uti causam mei consili aperirem. (4) Scitis equidem, milites, socordia atque ignauia Lentuli quantam ipsi nobisque cladem attulerit quoque modo, dum ex urbe praesidia opperior in Galliam proficisci nequiuerim. (5) Nunc uero quo loco res nostrae sint, iuxta mecum omnes intellegitis. (6) Exercitus hostium duo, unus ab urbe, alter a Gallia obstant. Diutius in his locis esse si maxime animus ferat, frumenti atque aliarum rerum egestas prohibet. (7) Quocumque ire placet, ferro iter aperiundum est. (8) Quapropter uos moneo uti forti atque parato animo sitis et, cum proelio inibitis, memineritis uos diuitias, decus, gloriam, praeterea libertatem atque patriam in dextris uestris portare. (9) Si uincimus, omnia nobis tuta erunt, commeatus abunde, municipia atque coloniae patebunt; (10) si metu cesserimus, eadem illa aduersa fient, neque locus neque amicus quisquam teget quem arma non texerint. (11) Praeterea, milites, non eadem nobis et illis necessitudo impendet: nos pro patria, pro libertate, pro uita certamus, illis superuacaneum est pro potentia paucorum pugnare. (12) Quo audacius aggredimini memores pristinae uirtutis. (13) Licuit uobis cum summa turpidine in exilio aetatem agere, potuistis nonnulli Romae amissis bonis aliena opes expectare; (14) quia illa foeda atque intoleranda uiris uidebantur, haec sequi decreuistis. (15) Si haec relinquere uultis, audacia opus est: nemo nisi uictor pace bellum mutauit. (16) Nam in fuga salutem sperare, cum arma, quibus corpus tegitur, ab hostibus auerteris, ea uero dementia est. (17) Semper in proelio eis maximum est periculum qui maxime timent; audacia pro muro habetur. (18) Cum uos considero, milites, et cum facta uestra aestimo magna me spes uictoriae tenet. (19) Animus, aetas, uirtus uestra me hortantur, praeterea necessitudo, quae etiam timidos fortes facit. (20) Nam multitudo hostium ne circumuenire queat, prohibent angustiae loci. (21) Quodsi uirtuti uestrae fortuna inuiderit, cauete inulti animam amittatis, neu capti potius sicuti pecora trucidemini quam uirorum more pugnantes cruentam atque luctuosam uictoriam hostibus relinquatis."
(1) Haec ubi dicit, paululum commoratus signa canere iubet atque instructos ordines in locum aequum deducit. Dein remotis omnium equis, quo militibus exaequato periculo animus amplior esset, ipse pedes exercitum pro loco atque copiis instruit. (2) Nam uti planities erat inter sinistros montes et ab dextera rupem asperam, octo cohortes in fronte constituit, reliquarum signa in subsidio artius conlocat. (3) Ab eis centuriones omnes, lectos et euocatos, praeterea ex gregariis militibus optimum quemque armatum in primam aciem subducit. C. Manlium in dextra, Faesulanum quemdam in sinistra parte curare iubet. Ipse cum libertis et calonibus propter aquilam adsistit, quam bello Cimbrico C. Marius in exercitu habuisse dicebatur. (4) At ex altera parte C. Antonius, pedibus aeger, quod proelio adesse nequibat, M. Petreio legato exercitum permittit. (5) Ille cohortes ueteranas, quas tumulti causa conscripserat, in fronte, post eas ceterum exercitum in subsidiis locat. Ipse, equo circumiens, unumquemque nominans appellat, hortatur, rogat ut meminerint se contra latrones inermes pro patria, pro liberis, pro aris atque focis suis certare. (6) Homo militaris, quod amplius annos triginta tribunus aut praefectus aut legatus aut praetor cum magna gloria in exercitu fuerat, plerosque ipsos factaque eorum fortia nouerat: ea commemorando militum animos accendebat.
(1) Sed ubi, omnibus rebus exploratis, Petreius tuba signum dat, cohortes paulatim incedere iubet. Idem facit hostium exercitus. (2) Postquam eo uentum est unde a ferentariis proelium committi posset, maximo clamore cum infestis signis concurrunt: pila omittunt, gladiis res geritur. (3) Veterani pristinae uirtutis memores comminus acriter instare, illi haud timidi resistunt: maxima ui certatur. (4) Interea Catilina cum expeditis in prima acie uersari, laborantibus succurrere, integros pro sauciis arcessere, omnia prouidere, multum ipse pugnare, saepe hostes ferire: strenui militis et boni imperatoris officia simul exequebatur. (5) Petreius, ubi uidet Catilinam contra ac ratus erat magna ui tendere, cohortem praetoriam in medios hostes inducit eosque perturbatos atque alios alibi resistentes interficit. Deinde utrimque ex lateribus ceteros aggreditur. (6) Manlius et Faesulanus in primis pugnantes cadunt. (7) Catilina postquam fusas copias seque cum paucis relictum uidet, memor generis atque pristinae suae dignitatis in confertissimos hostes incurrit ibique pugnans confoditur.
(1) Sed, confecto proelio, tum uero cerneres quanta audacia quantaque animi uis fuisset in exercitu Catilinae. (2) Nam fere quem quisque uiuus pugnando locum ceperat, eum amissa anima corpore tegebat. (3) Pauci autem, quos medios cohors praetoria disiecerat, paulo diuersius sed omnes tamen aduersis uulneribus conciderant. (4) Catilina uero longe a suis inter hostium cadauera repertus est, paululum etiam spirans ferociamque animi, quam habuerat uiuus, in uultu retinens. (5) Postremo ex omni copia neque in proelio neque in fuga quisquam ciuis ingenuus captus est; (6) ita cuncti suae hostiumque uitae iuxta pepercerant. (7) Neque tamen exercitus populi Romani laetam aut incruentam uictoriam adeptus erat. Nam strenuissimus quisque aut occiderat in proelio aut grauiter uulneratus discesserat. (8) Multi autem, qui e castris uisendi aut spoliandi gratia processerant, uoluentes hostilia cadauera amicum alii, pars hospitem aut cognatum reperiebant; fuere item qui inimicos suos cognoscerent.(9) Ita uarie per omnem exercitum laetitia, maeror, luctus atque gaudia agitabantur.